Category Archives: Uncategorized

Цаг хэд болж байгаан бол оо?

2017 оны 12 сарын 12-ны шөнө. …, Энэтхэг улсын хаа нэгтээ замд..

Сайхан нойрноосоо гэнэт сэрчихлээ. Тэгээд цаг хэд болж байгааг мэдэх санаатай толгойдоо тавьсан цүнхээ тэмтчин утсаа гаргатал унтарчихаж. Цэнэгээ муу барьдаг хуучин утсандаа шилжээд урт замд өөрийгөө зугаацуулах юмгүй сэтгэл жаахан дундуур л явна.

Өмнө барьж байсан арай гайгүйгээ уржигдар өглөө пялтан шалан дээр унагаагаад асахаа больчихсон. Бангкокоос авсан болохоор тэнд нь үзүүлье гэж бодоод хурдхан далд хийчихсэн. Тэгээд ч тун удахгүй долоохон хоногийн дараа Тайландад бууж байх учраас санаа зовохгүй байна.

Юутай ч түг-түг-түг хэмээн түжигнэн аахилах галт тэргэнд сэрлээ. Энэ дуу чимээ, хэвтэж буй орчны байдал, үнэр танар гээд эхэндээ Улаанбаатараас Сайншанд ч юмуу эсвэл Замын Үүд явж байгаа бил үү гэж андуурмаар санагдав.

Энэтхэг улсад ирсээр анх удаа энэ унаагаар явж байгаа юм. Өмнө нь баримтат нэвтрүүлэг, зарим нэгэн сэтгүүлээс харсан бөөстчихсөн мэт гадуур дотуургүй шавж шамбааралдсан вагоны дүр зураг ор мөргүй байлаа.

Галт тэрэгний буудлын эргэн тойрон, явах цагаа хүлээсэн олны хөл хөдөлгөөн бол Хятадад явж байсныг санагдуулав.

Бид хоёрын бичүүлсэн тасалбар орох хаалга, 00-ын дэргэд шахам 1, 2-р ор байлаа. Яг манайх шиг 3 давхартай, дундахыг нь доош буулгаад арай толгой өндөр сууж болохоор бүдэгдүү гэрэлтэй давчуухан орчин. Дээр доороосоо биеэ халхалчих юмтай тэгээд чихээ бөглөчихсөн байхад бүүвэйлэгдсэн байдалтай сайхан унтчихдаг нь их таалагддаг юм энэ зэрэглэл.

 

Галт тэрэг 6:30-д хөдөлснөөс хойш 2 цаг орчмын дараа унтсан гэж бодохоор нойр нэлээн ханачихсан, 00 ч орчихмоор болсныг тооцвол өглөөний 3 юмуу 4 болж байгаа болвуу гэж таамагламаар..

Өглөөний 6:00-д Хажурэход буух зорилготой яваан…

Нээрээ цаг хэд болж байгаан бол? 

Зүүд гэж сонин юм шүү..сэрэхээсээ өмнө юу зүүдэлснээ тодхон санаж байна.

Иймэрхүү нэг кино байдаг санагдана. Гол дүрийн залуу хөлөндөө буудуулчихаад зугтаагаад араас нь гар буу барьсан яахаас ч буцахгүй шийдцэн царайтай нэг нөхөр хурдан хурдан алхаад л..гэтэл саяны зүүдэнд өөрийгөө тэр хөөрхий ямар ч гэм хийгээгүй хэрнээ алуулах гээд амь тэмцэж яваа залуу болгочихсон шатаар өгсөж уруудан гүйгээд л байх. Тэр буудуулсан хөлний өвчин энэ тэр бол ярилтгүй хэрнээ цагаа тулахаар хүн зөвхөн амь гарахын төлөө ямар ч зүйлийг даван гардгийг үзүүлэх мэт. Гэвч хэн ч надад туслахгүй замд таарсан хүмүүс гайхсан царайгаар угтаж үдээд байх нь уур хүрмээр.

Зарим зүүдийг сэрэнгүүтээ мартчихдаг, заримыг нь бол маш тод санадаг, тэр дороо мартмаар хэзээ ч сэрэлгүй үргэлжлүүлмээр гээд л мөн ч хачин зүйл шүү…

 

 

 

 

Advertisements

Эрчүүдийн ертөнц

Энэтхэг улсад хөл тавьсан анхны өдрөөс л хаана ч явсан эрчүүд түлхүү ажиглагдах нь сонин санагдаж байлаа. Ялангуяа ганцаараа байсан эхний өдрүүдэд цоолчих шахам ширтэх дүрлийсэн хар нүдтэнгүүдийн дунд өөрийн эрхгүй бие хаагаа далдалж, алхаа гишгээгээ хурдасган, харц бууруулж, дүнсгэр царайлахаас аргагүй байдалд хүрч байв.

Хаа сайгүй эрчүүд… 

20171130_094130.jpg

Дэлгүүрийн худалдагчаас өгсүүлээд хоолны газрын эзэн, зөөгч, тогооч, үйлчлэгч, буудлын угтагч, аяллын компанийн ажилтан, иогийн багш, массажист гээд ер нь бүх л салбарт эрчүүд харагдана, ялангуяа орлого олох боломжтой газруудад.

Харин эм хүйстнүүдийн үзэгдэх газар гэвэл гудманд жижиг сажиг зүйлс борлуулах юмуу гуйлга гуйсан маягтай хүүхэд, настай эмэгтэйчүүд. Гайгүй царай зүстэй боломжийн амьдралтай болвуу гэмээр нь ням гарагт гэр бүлээрээ сүм хийдээр л орж яваа харагдана. Цог золбоотой, баяр хөөр цацруулсан өсвөр насны болоод ид насны эмэгтэйтэй бол огт таарсангүй гэхэд хилсдэхгүй болвуу..

Тэгээд энэхүү хачин байдлыг хараад дургүй хүрэхийн зэрэгцээ “яагаад ийм болчихсон юм бол?”, “хэзээнээс?” гэх асуултууд толгойд эргэлдэж эхэлсэн. Тэрбум гаруй хүнийх нь хүйсийн харьцааг харахад 51:49 гээд тийм ч хол зөрүүгүй байх.

Тиймээс эхэндээ “Хиндүйзм”-ийг нь буруутгаад байлаа. Яагаад гэхээр адил шүтлэгтэй Балба улсад хүүхэд мэндэлвэл “хүү” байхыг, харин үнээ тугаллавал “охин” гарахыг илүүд үздэг төдийгүй охин хүүхэд төрүүлсэн эмэгтэйг асрах нь байтугай шийтгэж хоол унд өгдөггүй. Цаашилбал охин хүүхэд том болоод нийгэмд оролцож гэр бүлдээ туслах нь байтугай гэрлэх болоход нөхрийн талд маш их хэмжээний мөнгө юмуу ямар нэгэн эд зүйлс өгөх шаардлагатай болдог гэсэн. Бидний ойлгодгоор бэрийн талын инж. Бас болоогүй царай муутай, сайтайгаасаа шалтгаалан хэмжээ нь ихсэж, багасдаг гэж байгаа. Иймэрхүү давхар давхар бэрхшээлүүд үүдэн хэн ч байсан охинтой болохыг хүсдэггүй бололтой. Хэдийгээр эх хүн өөрөөс унасан үрээ алаг үздэггүй ч гэлээ адил зовлонг туулахвий гэсэндээ яах аргагүй эр хүйсийг хүсдэг байна.

Энэ талаас нь авч үзвэл адилхан ч гэсэн Хиндүйзмийн буруу гэдэг дээр би үнэхээр алдаж бодсон байналээ. Учир нь жинхэнэ Хиндү шашинд бол эмэгтэйчүүд маш ихээр хүндлэгдэж, нийгэмд чухал байр суурьтай байсан гэнэ. Эртний сургаалиуд болон эмэгтэй бурхдыг нь аваад үзвэл үүнийг маш хялбар харж болно.

Тэгвэл яагаад эрчүүд давамгайлсан ийм заваан тойрог үүсчихвээ? гэж сонирхоход гудманд таарсан нэгэн хүний тайлбарласнаар “гадны эзлэн түрэмгийлэгчдийн буруу, ялангуяа 17-р зуунд исламын шашинт Могулын эзэнт гүрэнд эзлэгдсэнээр муслимчуудын эмэгтэйчүүдийг дорд үзэж өмчлөх “бурка”-н соёлд бүрэн ууссан. Дараа нь Английн эзэнт гүрэн цэрэг арми, барилга, бүтээн байгуулалт зэрэг боолын хөдөлмөрт илүү зүтгүүлэх байдлаар эр хүйстнийг дөвийлгөн ийм байдалд хүрэх эхлэлийг тавьж, замыг нь зассан” гэлээ. 

Тэгэхээр “исламын шашинд яагаад эмэгтэйчүүдийг ийнхүү дорд үздэг юм бол?”  гэх асуулт урган гарч ирэх…

Дээрх тайлбарыг сонссоны дараагаар зарим нэгэн холбогдох түүхэн мэдээ, баримтуудыг харахад үнэний ортой санагдсан. Нөгөөтэйгүүр каст буюу нийгмийн анги давхарга ч гэсэн жинхэнэ Энэтхэг ёсонд бол байгаагүй юм гэсэн. Тиймээс л Махатма Ганди “жинхэнэ” өөрийн уугуул шашин, соёл, зан заншлыг сэргээхийн төлөө зөвхөн үндэснийхээ хэв маягаар амьдарч тэгж зүтгэж, эцэстээ алуулсан байх нь…дараа нь түүний үзлийг үргэлжлүүлэх гэсэн Индира Ганди, Ражив Ганди гэх ээж, хүү хоёр ч мөн хоёулаа алагдсан эмгэнэлтэй түүх бий.

Эцгийн эрхт ёсноос үүдэлтэй эрчүүдийг илүүд үзэх хандлага хаана ч л байдаг үзэгдэл байх. Манайд хүртэл “оргүйгээс охинтой нь дээр”, “удам залгах хүү”, “эмэгтэй хүн гарч болохгүй уул” зэрэг тэнэг ойлголтууд байдагдаа..

Гэхдээ энэ Өмнөд Азид эрчүүдийн давамгайлал арай л хэтэрхий даварцан санагдана. Тэгвэл яаж үүнийг өөрчлөх вэ гэж бодонгуут би зүгээр л энэ бүс нутагт төрчихөөгүйдээ л баярлаж сууна. Түрүүхэн фэйсбүүкд оруулсан зургийн доор “энэ хүйсийн хүмүүс 150000 жилийн дараа устана гэсэн шүү” гэсэн байсан. Тэгэхээр баярлахаас яахав. Харин эсрэгээр “хэрвээ би эндхийн иргэн бол яах уу?” гэж бодохоор гэрлэхгүй байж, эрчүүдтэй эн зэрэгцэж бүр илүү гарч байгаад бие биенээ дэмжих хэрэгтэй. Тэгэхгүй бол эрчүүдийн зүгээс ийм давуу эрхээ хадгалахыг л хичээнүү гэхээс өөрсдийн тойргоо задлахыг хэзээ ч хүсэхгүй нь мэдээж.

Өнөө өглөө цайгаа уусан кафены залуугаас “эмэгтэйчүүд яагаад ажилладаггүй юм бэ хаа сайгүй эрчүүд?” гэтэл “мэдэхгүй тэд ихэнхдээ гэр зуураа л байдаг ш дээ” гэж хариулснаас үзэхэд санаатай болоод санаандгүй байдлаар тогтсон хэв маяг, сэтгэлгээ гэдэг хамгийн хүчтэй зүйл мэт.

 

 

Гайхалтай үдэш

2017 оны 11 сарын 24-ний өдөр. Баасан гараг. 21:00.

Гурав хоногийн өмнөөс иогийн багш маань “Баасан гарагийн 6 цагт нэг хүн ирж түүхээ ярих үйл ажиллагаа байгаа. Бүгдэд нээлттэй учраас найз нөхдөө ч авчирч болно” хэмээн хичээл тарах бүрт зарлаад байв. Тэгэхээр нь өнөөдөр Эмиг ч гэсэн хүрээд ирээрэй хамтдаа үзье гэлээ.

5:30-д хичээл завсарлаад, гадаа гарч хөлсөө сэврээн зогсож байтал манай хүн шарсан төмс барьчихсан ирэхээр нь амтархан идчихээд 6 болонгуут дотогшоо оров.

Дөрвөн хүн зэрэгцэн дасгал хийдэг багахан тайзны ирмэгийг дагуулан лаа асаасан нь хачин сайхан харагдлаа. Цаг болсон хэдий ч хүмүүс тасралтгүй орж ирсээр заал пиг дүүрсэн хойно энэхүү Ом Карананда төвийг үндэслэгч Ушэ гэх настайвтар эмэгтэй “хаалгаа хаачих тэгэхгүй бол хэн хэндээ садаа болох шинжтэй” гээд үйл ажиллагаа нээснийг мэдэгдэн “Ом” тарнийг хамтдаа гурван удаа хэлчихээд зорьсон үндсэн ажил руугаа орох нь тэр.

Коста Рика улсаас ирсэн гэх бууралдуу үс, сахал, давхраатай нүд, инээмсэглэл тодруулсан боровтор царай, дасгал сургуулилт хийдэг нь илт мэдэгдэм цэх шулуун бие хаатай туранхайвтар эр бага гарын гитар тоглосоор гарч ирэв. Тоглох хөг ая нь, дуулж буй дуу хоолой нь, ярьж байгаа төрх байдал, бүжиж хөдлөх нь хүртэл гээд яах аргагүй л “хамгийн аз жаргалтай улс”-аас ирсэн нь тодорхой байлаа.

20171124_195242.jpg

Коста Рика улсын иргэн

Нэг хүнд яаж ийм олон авьяас заяадаг байнаа гэж гайхмаар бүжиглэн дуулж хөгжимдөн, хошин түүх ярьсаар бүтэн 2 цагийн турш биднийг амаа ангайхад хүргэв. Бид ч хамтран дуулж суудал дээрээ бүжиглэн, нулимсаа гартал инээж гэдэсний булчин ч өвдөх шинжтэй болчихов. Үнэн янзтай…

20171124_182906.jpg

Хамтран бүжиглэгчтэйгээ…

Тэртээ 12 жилийн өмнө мөрөөдлийн улс болох Энэтхэгтээ 11 цаг 30 минутын зөрүүтэй байх дэлхийн нөгөө өнцгөөс хэрхэн анх удаа хөл тавьсан тухайгаа маш хөгжилтэйгөөр ярих нь тэрээр виз авах гэж гадаад пасспорт нь 7 улс руу өөрөөс нь түрүүлээд аялчихсан гэнэ. Тэрнийхээ зардалд хуримтлуулсан мөнгөнийхөө ихэнхийг өгчихөөд арайхийж Канадад очин хэсэг ажиллаж байгаад Европоор дамжин ирж байсан гэлээ. Тэгээд замын уртад санхүүгийн гачигдалд орж явахдаа хөдөлгөөний эвсэл байхгүй ч хоёр гуравхан алхамт сурчихаад салса бүжиг зааж, ганц дуу ч бүрэн мэдэхгүй шахам байж бааранд дуулж, янз бүрийн нот цээжлэн хөгжим тоглох зэргээр өөрийгөө дайчилж эхэлсэн гэв. Энэхүү урт түүхтэй бэрхшээлээ бидэнтэй хуваалцах гол шалтгаан нь зорилго тодорхой байхад ямар ч саад эцэстээ боломж болон хувирч амжилт дагуулан ирдэг учраас тэвчээртэй, тууштай байх хэрэгтэй гэдгийг л сануулах гэсэн юм гэлээ. Үнэхээр амттай түүх байлаа.

Тийнхүү юу ч үгүй, ямар ч юм мэдэхгүй замд гарч байсантайгаа харьцуулахад одоо бол энэ улсад 6 дахь удаагаа ирж оччихсон, тодорхой хүрээлэлтэй болчихсон, иог сураад нийслэл Сан Хоседоо өөрийн гэсэн газрыг нээсэн гэлээ.

Төгсгөлд нь “Би бол бүжигчин, харин чи бол бүжиг” гэх дууг танхимд цугласан бүх хүмүүсийн хэлээр хөрвүүлэн дуулуулав. Эхлээд өөрийн хэл дээр, дараа нь англи, итали, франц, орос, герман, хятад, украйн, солонгос, япон, хиндү, хибрү гэх мэтээр үргэлжилсээр эцэст нь “өөр дуулаагүй үлдсэн орон байна уу?” гэтэл Эми хажуугаас “энд нэг ховор хүн байна” гэчихэв. Тэгэхээр нь “Монгол” гээд бостол бүгд “ваааауууув” гэнгүүт хацар халуу дүүгээд явчихав. Тэгээд жаахан ичингүйрсэн хоолойгоор сулавтар дуулчихаад суухад алга нижигнэсээр л байлаа, хэхэ..

Тэгээд бүгд сэтгэл хөөрлийн байдалтай баярлаж талархсан царайтай тарцгаав. Гараад явж байтал хажуугаар өнгөрөх нэг нь хятад, нөгөө хоёр нь европ болвуу гэлтэй иогчид “сайхан амраарай” гээд инээмсэглэв. Цаашихнаа алхаж байтал араас нэг залуу “та хоёр хоёулаа Монгол уу?” гэсээр зэрэгцэн ирэв. Манай хүн “үгүй би зүгээр л итали” гэхэд нөгөө залуу “аан тийм үү, би 5-хан сарын өмнө Монголд байсан ш дээ. Чи хаана амьдардаг вэ?” гэхээр нь түүнийг Монголын аль хэсгээр явсныг нь мэдээгүй учраас “Монгол улсын төв хэсгээс гаралтай аав ээж маань одоогоороо хөдөө амьдардаг” хэмээн тойм байдлаар хэлтэл тэрээр “Арвайхээр” гээд маш цэвэрхэн аялгаар хэлдэг байгаа. Монгол орны төв хэсгээр аялсан гадныхан бол ихэнхдээ Хархориныг л Каркорум, Каракорин зэргээр хагас дутуу хэлдэг болохоор үнэхээр гайхалтай сонсогдон өөрийн эрхгүй чих сэртэсхийгээд явчих нь тэр. “Хөөх тийм үү, манай нутаг шүү дээ манайх аймгийн төвөөсөө баруун урагш 20 хүрэхгүй километрт байдаг” гэтэл “энэ газрыг мэдэх үү би энэ малчин айлд байсан” гээд манайхаас хойхно байдаг Морины шүтээнтэй газрыг оруулан дарсан зургаа утсан дээрээсээ харуулав. Яг л гэр минь, аав ээж 2 минь алхаж яваа мэт санагдаад өөрийн эрхгүй хамрын самсаа шархираад явчихав. Бараг шоконд орсон маягтай миний царайг анзаарсан бололтой тэрээр биднээс ялгагдамгүй цэвэр дуудлагаар “ГОЁ” гэх үгийг хэлэн хоёр эрхий хуруугаа гозойлгочихоод түрүүлээд алхчихав. Үнэхээр сэтгэл хөдлөхгүй байхын аргагүй байлаа.

Зөвхөн энэ залуу ч биш ер нь замд явж байхад “Монгол муухай, таалагдаагүй…” гэж хэлсэн хүнтэй огт таарч байсангүй ээ..Харин “анхны Монгол” гэх хүмүүстэй л зөндөө таардаг юм. Тиймээс цаашид улам олуулаа аялж, 6-хан сая хүн амтай ч хаа сайгүй хэрж явдаг израйльчууд шиг болцгоох юмсан залуус аа, тэ!

Похара хотыг аяллын төлөвлөгөөндөө заавал оруулаарай…

Монголоос саяхан нэг газар байгаа хотынхоо талаар танилцуулсан нэвтрүүлэг хийх үү хэмээн асуулаа. Эхэндээ “тэгье” гэж зөвшөөрчихөөд ирүүлсэн хэдэн асуултанд нь хариулав. Бичихэд гайгүй байсан хэрнээ цөөн секундэд багтааж дүрсжүүлнэ гэдэг амаргүй байсан тул хэлсэн амнаасаа буцчихсан юм. Үнэндээ “Анхны нэвтрүүлэг байх болно” гэхээр нь тэрхүү том хариуцлагаас зугтаасан хэрэг л дээ.

Тэгээд энэ Похара хотын талаар бэлдсэн хариултуудаа дэмий дарж өнгөрөөснөөс блогоороо ч болов дамжуулан бусдад хүргэх нь зөв санагдана.

Балба улсад ирсэн л бол энэ хотоор заавал ороод гараасай гэдгийг сар орчим болох хугацаандаа харлаа, ойлголоо, мэдэрлээ.

Тиймээс, Похара хотод яагаад заавал ирэх хэрэгтэйг доорх хариултуудаас олж авна байх.

Газар нутгийн хэмжээгээр Балба улсын хамгийн том төдийгүй “аялал жуулчлалын нийслэл” гэгдэх энэ хот нийслэл Катмандугаас нь баруун тийш 200 километрт дэлхийн хамгийн өндөр 10 уулсын 3-ынх нь (Dhaulagiri, Annapurna I, Manaslu) хаяаг дэрлэн оршино гэхээр уулчид, алхагчдад бол жинхэнэ диваажин байгаа биз..

20170924_090948.jpg

Аннапурна нурууны цаст оргилууд.

Ганцхан уул гэлтгүй 7-10 хоногийг уйдахааргүй өнгөрөөчих зүйлс олон бий. Тухайлбал, дугуй түрээслээд нутгийн айлуудаар зочлох, шүхрээр хөөрч орчныг тольдох, завиар хөвөх, халуун рашаанд орох, янз бүрийн агуй, хүрхрээг сонирхох, дэлхийн энх тайвны суварга, олон улсын уулын музей гэх мэтээр цагийг зугаатай өнгөрөөж чадна, санаа зоволтгүй..

20170926_092325

Дэлхийн энх тайвны суварга

Нөгөөтэйгүүр биеийн хүчний иймэрхүү элдэв янзын дасгал, хөдөлгөөн хийхгүйгээр зүгээр л нуурын эргээр алхаж амттай хоол, ундаар махан биеэ эрхлүүлэхээс гадна иог, бясалгал хийж сэтгэл санаагаа цэгцлэх сонголтууд ч бий. Ийм байдалд нь татагдсан шинжтэй аялагчид ч харагдана.

20171109_142121.jpg

 

За тэгээд жаахан “галзуу”-дуу юмуу урлагийн авьяастай бол баар, рестаронд ч ажил хийж дөнгөхөөр юм.

Хэзээ ирэхэд хамгийн тохиромжтойг нь сонирхвол 10 сараас 11 сарыг дуустал гэнэ. Өөрийн туршлагаас харахад үнэн ч юм шиг байна. Анх 9 сарын 20-доор ирэхэд борооны улирал нь бүрэн дуусаагүй, ер нь халуун байсан. Өдөртөө нэмэх 30 хэмтэй. Харин энэ удаа 10 сарын сүүлээр ирэхэд тэгтлээ халуун биш, өглөө оройдоо биеэ далдалсан хувцас өмсөхүйц, өдөртөө яг таарсан сайхан температуртай болчихсон байх жишээтэй. Ийм байдлаар намрын улирал сайхнаас гадна энэ саруудад Балба улсын үндэсний гол баярууд нь (Dashain, Tihar) тохиох учраас нэг сумаар хоёр туулай оночихно.

20170924_095553

Дашэнь баярын нэг хэсэг болох савлуур..

Харин хаврын улиралд ирэхээр бол 4, 5 сарыг гэх юм билээ. Дараа ирэхдээ энэ улиралыг сонгож харьцуулж үзэх бодолтой.

Балба улсын хамгийн үнэтэй хот гэгддэг ч дэлхийн дундажтай харьцуулахад маш хямд. Тухайлбал, байрлах газар хоногийн дунджаар 5-7 долларт амархаан олдчихно. Бүр хямд ч байна, дэн буудлын нийтийн өрөө 3, 4 долларт асуудалгүй.

Хамгийн гол нь нуурын хөвөө, уулын хормойд замын хөдөлгөөн, түгжрэл гэдгийг мартам байрлал нь үнэхээр гайхалтай.

 

20171105_093441

20171112_072554 - Edited.jpg

Похара хотод жуулчдын ирдэг гол цэг Фиво нуурын зүүн хойд хэсгээс авсан зураг

20170922_162715.jpg

Мал амьтан хөлхөлдсөн гудамжны байдал..

20170921_164850 (1).jpg

Фиво нуурыг тольдсон дэн буудлууд..

Хоол ундны хувьд ч мөн өөлөх юмгүй. Юу ч идмээр санагдсан бүгдийг олох боломжтой, амт сайтай, үнэ хямд, чанар ч боломжийн.

Монгол хоолны газар хүртэл байна гээч..тэгээд кофе, кейк гээд л ер нь бүгд байна даа байна. Цагаан хоолтнуудад ч өргөн сонголттой.

20170921_155013.jpg

3-5 доллараар иймэрхүү маягтай хооллочихно.

20171110_153638.jpg

4 долларын амттан

Нэг зүйлийг анхааруулахад энэ бол Похара хот нь тэр чигтээ биш. Хотынхоо төвөөс 3-5 километрийн гадагш байх жуулчдад зориулагдсан цэг “Lakeside” гэж нэрлэнэ.

Катмандугаас агаар, газрын алинаар ч ирж болно. Ихэнхдээ газраар ирдэг юм билээдээ..8-9 цагийг л зарцуулна, 600 рупи буюу 6 долларын тасалбартай.

Такси тохиролцоод явчихна. Жишээ нь: автобусны буудлаас нь нуурын хөвөө оръё гэхэд 10 мин давхих газарт 300 рупи гэж байсан. Нийтийн тээврээр нь ч үйлчлүүлж болно. Нэг удаа суухад 15 рупи гэнэлээ, манайхаар 350 төгрөг.

Хэлэнд санаа зовох бараг шаардлагагүй. Олонтой харьцдаг үйлчилгээний газруудын хүмүүс нь боломжийн англи хэлтэй, хэрэндээ ойлголцчихно.

Нутгийн хүмүүсийн амьдрал маш эрт эхэлнэ. Өглөө гүйх гээд 6.30-д гарахад гол замын дагуух хоол унд, худалдаа үйлчилгээ эрхэлдэг хүмүүс тоос шороогоо арилган, арц хүжээ уугиулж, ус цацан тухайн орчноо чийгшүүлээд гудамжаа хамжин цэвэрлэчихнэ.

Тэгээд 7 цаг гэхэд өглөөний унд уух газрууд онгойчихдог нь мөн нэг давуу тал.

За тэгээд заавал ирээрэй энд..мянга сонсохоор нэг үз гэдэг дээ…

Би хичнээн сайхан хэлж яриад та өөрөө л ирж үзэхгүй бол хэрэггүй ш дээ.

 

 

 

Гэгээрсээн…

Похара хотод ирээд аль хэдийн 16 хоночихжээ.

Саяхан эгч маань “яагаад өөр тийшээ явахгүй байгаан, наанаа амьдрах нь уу?” гэж асуусан юм. Нээрээ ч “амьдрах нь уу?” гэлтэй удчихлаа..уг нь үүргэвчтэй аялал хийж яваа хүнд нэг газраа дахин давтан ирээд ийн удах тохиолдол тун ховор байдаг л даа.., нутгийн залуу юмуу бүсгүйд сэтгэл алдарчихаагүй л бол.

Харин энэ удаа бол миний хувьд өмнөх аялалууд шигээ цор ганцаараа явж байгаа биш болохоор яалт ч үгүй дэргэдэх хүнийхээ санал бодлыг харгалзан хамтын шийдэлд хүрэхээс өөрцгүй байдалтай яваа.

Тиймээс, заримдаа тэрхүү “ганцаараа” явахын эрх чөлөөгөө үгүйлнэ гээч…гэхдээ сайн анзаарах юм бол нас насны онцлог гэж байх шиг. Гурав, дөрвөн жилийн өмнө бол ийнхүү хоёулаа явна гэдгийг төсөөлдөггүй. “Ерөөсөө л ганцаараа яваад байя”, “болж байна”, “сайхан байна”, “хэнээр ч дутахгүй”, “эрчүүд цаашаа” гэх маягаар насыг ингэж барна шахуу юм боддог байлаа.

Яагаад ийнхүү эсрэг хүйстэндээ хандсан сонин дөлсөн, бассан, дургүйцсэн гэмээр хандлагатай болчихсоноо ойлгодоггүй юм. Уг нь бол миний аль ч насанд эрчүүдийн зүгээс үлдсэн элдэв хар бараан толбо байхгүй л дээ. Хэрвээ энэ Балба улсад төрж өссөн бол эмэгтэйчүүдийг үхэр малнаасаа дорд үздэг уламжлалт зан заншил, мухар сүсэгт нь эсэргүүцлээ илэрхийлэхдээ ийн загнаж магадгүй. Гэтэл Монгол улс бол харьцангуй гайгүй ш дээ, гэр бүл маань ч гэсэн аав, хоёр ах, нэг эрэгтэй дүү бүгд л ээжийн харцанд өссөн гэхэд болмоор..

Одоо ийнхүү эргэн харахад тэр “айдас” өөрийгөө л бүрэн таньж мэдээгүйтэй холбоотой байсан мэт санагдана. “Би хэн билээ?”, “юу хийх гэж ирэв?”, “миний амьдралын зорилго юу билээ?”, тэгэхээр “надаас бусад нь?” гэх мэт асуултанд бүрэн гүйцэт хариулж чадаагүй учраас гадны юм бүхнээс айх болон өөрийнхөө хүчийг бусдаас давуулан дөвийлгөн мэдрэхийг хүсдэг мэт байсан. Мөн аливаа зүйлд маш өөнтөгч, шүүмжлэлтэй хандана.

Харин одоо бол хэн нэгэнтэй хамт байлаа ч сэтгэл хангалуунаар өөрийгөө “зугаацуулаад” байх зүйлсээ зохицуулчих ухаанд суралцах янзтай. Өөрт юу хэрэгтэйг мэддэг хойно хэдүүл байх нь тийм ч чухал биш болчих..

Үүгээр юу хэлэх гээд байна гэхээр хүн хамгийн түрүүнд жинхэнэ өөрийгөө олох хэрэгтэй юм байна. Хэдэн насанд байх нь хамаагүй, зүгээр л бусдаас хамаарахгүй, бусдын нөлөөнд автахгүйгээр дотроосоо аз жаргалаа амталж чаддаг болох цаг үеийг хүлээх. Тэгсэн цагт хаана ч, хэдийд ч сэтгэл хангалуун байж чадна. Түүнээс биш энэ дэлхийн хаана ч диваажин гэж байхгүй, бурхан ч гэж байхгүй. Харин сэтгэлээ тогтоож чадсан газар бүхэн диваажин байх боломжтой, өөрийгөө олсон цаг мөчөөс хойш хүн бүр өөрөө өөртөө бурхан болно.

20170926_094415.jpg

“Ганцаараа л яв” гэж ятгадаг хүн чинь юу болов гэж гайхаж байвал маргааш очих газрынхаа хүчинд автан ийнхүү”аягүй” гэгээрлийн маягтай үгс унагачих шиг боллоо. Эрхэм уншигчид та бүхэн тэгээд хэрэг болохыг нь шүүрдэж аваад санаа оноогоо мөн хуваалцана биз ээ..;)

Би нь шинэ газраас сонин сайхан мэдээлэл хуваалцахыг тэсэн ядан хүлээж байна. Түр баяртай! Хайртай шүү…бүгдэд нь.

2017 оны 11 дүгээр сарын 12-ны Ням гараг

Заримдаа, өөрийгөө мэдэх хэрэгтэй юм билээ…

2017 оны 10 дугаар сарын 17-ны Мягмар гараг. №12 өдөр. Балба улсын зүүн хойд хэсэг Гималайн нуруунд. 

Өглөөний 8 цаг 20 минут..Дэлхийн ноён оргил болох Эверестийн үндсэн отог руу хийж буй аяллынхаа 12 дахь хоног дээр Горекшэпт (Gorakshep) ирлээ.

Энэ Горэкшэп бол Балба улсын талаас Эверест рүү гарах уулчид болоод алхагчдын байрлаж хоноглох, хоол хүнсээ залгуулах боломжтой хамгийн эцсийн цэг нь. Далайн түвшнээс дээш 5164 метрийн өндөрт байрлах 10-аад байшин (буудал, рестарон), ачааны хэдэн сарлаг, тэгээд аялагчид хөлхөлдсөн газар.

IMG_20171018_144825.jpg

Горекшэп 5164м

Өглөө 5.30-д Лобуче (Lobuche)-гээс хөдөлсөн юмИйнхүү эрт гарах шалтгаан нь бусад алхагчдаас түрүүлж байрлах газар олох, буцаж яваа хүнээс “Горекшэпт хүн ихтэй байна” гэж сонссон болохоор ийнхүү яарсан хэрэг. Харин санаснаас хурдан яваад ирж 2 цаг 30-хан минутыг зарцуулсан байна.

Зам бол хад чулуу ихтэй, зарим хэсэгтээ “за юу болох нь уу” гэмээр амьсгаадуулж байлаа.

20171017_074352

Лобучегээс Горекшэп орох зам өглөө эрт

Гэхдээ тэр толгой өвдөх, хоолны дуршил багасах, хөл гар даарч хөрөх мэт өндрийн өөрчлөлттэй холбоотой асуудлууд мэдрэгдэхгүй л явна. Эмигийн хэлснээр “бид 2 шиг ийм 5000 метрийн өндөрт сексдээд, татаад тэгсэн мөртлөө ийнхүү эрт хөдөлж байгаа хүн байна уу..залхуу хогнууд” гээд инээд хүргэчихсэн.

Горекшэпт аялагчид гэж үнэхээр бужигнаж байна гээч..эрт ирсэн нь болж. Эхний газраар ортол дүүрчихсэн гэлээ, дараагийн газар мөн л өрөө байхгүй гээд гадаа майхан санал болголоо. “За юутай ч асууя” хэмээн гурав дахь руу нь ортол хамгийн сүүлийн өрөөг нь авч таарав. Цонхгүй шахам зай муутай бүүдгэр өрөөнд нэг өргөн ор, хөнжил, хоёр дэртэй хоногийн 500 рупи гэнэ. Майханд байснаас л хамаагүй дээр гэж бодон “болж байна” гэчихээд түрүүчийн хүнийг нь гарахыг хүлээх зуураа ходоодоо баярлуулав. Өглөөний цайнд бяслагтай омлет, 2 шарсан талх, лемон цагаан гаатай цай уулаа. Сайхан болов.

Эми газрын зургаа дэлгэн буцах замаа харж сууна. Авч гарсан мөнгө дуусах дөхөж байгаа учраас аль болох хурдан мөртлөө ирсэн замаараа буцахгүйг бодож байна. Намчэ Базаар орж байж л мөнгөтэй залгах учраас Гокёо (Gokyo) нуураар дайран 3 хоногт тэнд оччихмоор санагдана.

Ес жаахан өнгөрч байхад өрөөндөө үүргэвчнүүдээ оруулж тавьчихаад хувцсаа нимгэлэн, усны савнуудаа дүүргэж аваад энэ удаа өөрсдийгөө сорих хамгийн өндөр цэг болох 5545 метрийг зорин гарав.

…Оройн 17 цаг 53 минут…

Эверестийн үндсэн отог руу очих алхалтаас дөнгөж сая буцаж ирлээ. Гэхдээ үнэндээ жинхэнэ цэгт нь очиж чадсангүй. Аймшигтай ядарсны дээр цаг (16 цаг) оройтоод эргэн тойрныг манан будан бүрхчихсэн, сэрүү ч унаж эхэллээ гээд ёстой тохироо нь бүрдсэнгүй. Эмитэй ч ам зөрөөдөхлөө. Ядарсан, дээрээс нь зорьсондоо хүрч чадсангүй гэдэгт бухимдсан хэрэг.

Өглөө 5.30-аас хойш алхсан гэхээр тасралтгүй 12 цаг алхчихаж..Лобучегээс 3 цаг орчим алхаж ирэнгүүтээ Калапаттар (5545м) руу гараад, тэгээд тэндээсээ Эверестийн отог руу шууд очих гэж зориулалтын бус замаар буух гэсээр биеийн тамир хүчээ тарамдчихсан юм, үнэндээ.

Өдөр 12-ын үед Калапаттараас бууж явахад толгой гэнэт өвдөж эхлэв. Өлссөнөөс боллоо гэж бодон “өлсөж байх шиг байнаа толгой өвдөөд өдрийн хоолоо идчихээд үргэлжлүүлье” гээд байрласан газар руугаа буцав.

Тийнхүү эргэж ирэн жаахан юм идчихээд 2 өнгөрч байхад дахин замдаа гарав. Биеийн байдал онц сайн биш, гадаа ч тийм сайхан бус байгааг мэдсэн хэрнээ “зорьсондоо хүрэх хэрэгтэй” хэмээн нэгэн намуухан хоолой дотроос сануулаад байсан юм. Уг нь яаж ч бодсон маргааш нь явах хэрэгтэй байсан юм л даа…Тэгтэл хоол идсэн газрын зөөгч залуу “өө та хоёр шиг залууст ойрхоон ойрхон” гээд мөн гадаа тамхилж зогссон нэгэн аялагч “хурдан явбал 2 цагийн дотор хүрээд ирнээ” гэхээр нь амжчихна гэж бодоод гарчихсан юм.

Их ч удалгүй, ойролцоогоор 30 орчим минут алхсаны дараагаас толгой өвдөж эхлэв. Сонин чяс гэсэн хатгалтууд, тэгэхээр нь өндрийн өөрчлөлт байх гэж бодон уснаасаа олигтойхон уухыг хичээж байлаа. Түрүүлж алхаад байгаа Эмиг гүйцэн хамт явахыг хичээн хурдаа өөрчлөнгүүт 2 хөл гуйвлан жижигхэн чулуунд ч бүдрэн, нүд эрээлжилж зүгээр л  тэндээ суучихмаар болж байв. “Биеийн хүч барагдах гэж ийм байдаг байх нь цааш үргэлжлүүлбэл алхаж чадах болов уу эсвэл эндээс буцах уу?” гэх бодол төрөнгүүт “зорьсондоо хүрэх л ёстой, дахиад хэзээ ч ирээ билээ?” хэмээн дотроос хатгаад байв. Мөн ядарсан шинжгүй түрүүлж алхаад байгаа Эмид өөрийн ийм дорой яваагаа үзүүлмээргүй санагдаад байлаа. Тэгээд замын гуравны нэгт шахуу Горекшэпээс холдоогүй явахад түүнийг “буцах уу?” гэж асуухаар нь шарандаа “үгүй ээ” гээд гүрийчихсэн юм. Миний царайг хараад сайнгүй явааг мэдсэн байх л даа…

Манан хөшиглөн эргэн тойрны уулсыг таглаад нар үзнэ гэдэг өнгөрсөн бололтой жиндүүхэн болж эхэллээ. Буцаж яваа хүмүүсээс зорьсон газраа хааяа сураглахад “одоо гайгүй ээ тэнд” гээд л инээмсэглэн юу байгаа нь үл мэдэгдэх саарал манан руу заах нь үнэндээ урам хугармаар…

Тийнхүү сажилсаар 2 цаг гаруй явсны дараагаас хийморийн дарцаг хийсгэсэн өндөрлөг газарт хэдэн шар майхан харагдаж эхлэв. “Бодолдоо юуг төсөөлнө тун удахгүй түүнийгээ гартаа барина гэсэн үг” гэдэг шиг л очих цэгийнхээ барааг харсан болохоор арай ч хурдан алхах шиг болов.

20171017_155317.jpg

Үндсэн отог гэж андуурсан хэдэн майхан

Орчны харагдац тэгтлээ гайхан бишрээд байх юмгүй ч гэлээ ядарч туйлдсанаа умартан байж зорьж ирсэн болохоор Катмандугаас авч гарсан хийморийн дарцгаа хийсгэн ганц нэг зураг даруулалгүй яахав.

20171017_155333.jpg

5300 метрт хийморийн дарцгаа хийсгэв ээ..

Ийнхүү хийморийн дарцгаа хийсгэчихээд майхны гадаа зогсох залууг энэ лав тун удахгүй Эверестийг зорих гэж байгаа гэдэгт гүн итгэсэн би бараг л “үхлийн бүс рүү орохын өмнөх сэтгэгдэл чинь?” гэж асуух нь холгүй “энэ үндсэн отог мөн биздээ?” гэтэл “үгүй ээ биш, бид зөвхөн судалгааны баг байгаа юм үндсэн отог тэнд” гээд дахиад 30-40 минут явах болвуу гэмээр зайд заах нь тэр.

Өглөөхөн, 5545 метрийн өндөрт орших Калапаттар руу гарч энэ удаагийн өөрийгөө сорих оргилдоо амжилттай хүрч, өөрийн хүссэн цэгтээ хүрнэ гэдэг ямар амттай болохыг мэдэрсэн хэрнээ одоо харин очно гэсэн газраа хүрэлгүйгээр алсаас дөнгөж барааг нь харчихаад эргэнэ гэдэг үнэхээр харамсалтай бөгөөд муухай мэдрэмж.

Эмиг “одоо нэгэнт оройтчихлоо буцсан нь дээр байхаа” гэнгүүт “энэ олон хоног алхахын гол зорилго нь үндсэн отогт очих л байсан ш дээ зорьсондоо хүрч чадсангүй” гэж амандаа бувтначихаад цааш эргэв.

“Өчнөөн олон хүмүүс очоод байхад би яагаад чадсангүй вээ…ийм газар ирчихээд тэгээд Эверестийн үндсэн отогт очсон хэмээн бусдад худлаа хэлэх хэрэг үү…өнөөдөртөө амраад маргааш өглөө л явдаг байж” гэх зэргээр бодонгуут нулимсаа барьж дийлээгүй ээ…

Хэлсэн амандаа хүрэх, зорьсноо биелүүлэх гэж хичээх нь хувь хүний тууштай зан, тэвчээртэй байдалтай холбоотой хэмээн сэтгэл зүйн талаас тайлбарлаж болох ч байгаль дунд бол биеийн тамир тэнхээ, амралт гэдэг ямар чухал болохыг ухааруулсан иймэрхүү явдал болсон юм даа…

Цус ойртолт

2017 оны 10 дугаар сарын 30-ны өдөр Даваа гараг. 9:00 цаг..Балба улсын Похара хотын Фива нуурын эрэгт. 

Тэнгэрт нэг ч үүл үгүй, манан будан ч байхгүй орчны харагдац шилээ арчсан мэт тодхон дурайгаад онцгой сайхан өдөр эхэлж байна.

Фива нуурын цаадах уулан дээрх Энх тайвны суварга, тус нуурыг хөвөөлсөн амралт үйлчилгээний цэгүүд, хараа хүрэх зайд өрнөх нутгийн хүмүүсийн амьдрал ч бүгд тодхон харагдана.

Ингэлээ гээд бид хоёрын өглөөний хэв маягт онцгой өөрчлөлт орсонгүй ээ.

Цонхоор дуулдах шувуудын жиргээ, ойгоос гарах чар чир гэх сонин чимээнээр 6 гэхэд сэрчихэв. Биеэ засах, шүд амаа угаах зэргээр ариун цэврийн өрөөнд хэдэн минутыг өнгөрүүлчихээд, балга ус залгин гудсаа бариад дээвэр лүү зүглэлээ.

Нутгийн хүмүүсийн амьдрал тун эрт эхэлдэг юм шиг ээ энд. Энэхүү буудлыг ажиллуулдаг айл лав 6 гэхэд босчихно, ялангуяа эхнэр нь..Намайг 6.30 гээд гарахад сэн хийсэн гоё үнэр өмнөөс үнэртэх нь арц хүж байна. Тухайн гэрийн эзэгтэй бурхан шүтээнээ хүндэтгэн ойр орчмынхоо цэцэг ногооноос сорчлон тасдаж аваад үүдний орчим байх шүтээндээ зул, цөгцөнд хийсэн ус, бас бус жижиг зүйлсийн хамт өргөөд сөгдөн мөргөж байх харагдана. Тэгээд ойр орчмын агаар нэлдээ өөрийн эрхгүй инээмсэглэмээр сайхан үнэртэй болчихно.

20170928_070624 (1).jpg

Ямар нэгэн зүйлд сүсэг бишрэлтэй байхыг бол үгүйсгэдэггүй. Хэн ч гэсэн өөрийн чадал боломжоос давсан бэрхшээл, зовлон, айдас аюул тулгарах үед “ээжээ” юмуу “ээ бурхан минь” гэдэг байх. Бурхан гэдгээр юуг ч төлөөлүүллээ гэсэн “бурхан” нь ч тэр, “буг чөтгөр” нь ч тэр зөвхөн бидний дотор л оршдог гэж боддог. Тэгэхээр гаднаас хайгаад хэрэггүй байх.

Гурван давхар барилгын дээвэрт өглөөний цэвэр агаар, чимээгүй орчинд сунгалтын дасгал хийнэ гэдэг бол гайхалтай агшин. Би ер нь өглөөг эртхэн эхлүүлж хоол цайнаасаа өмнө биеийн чилээгээ гаргах дуртай, ялангуяа гүйхэд амьсгаадахгүй бие хөнгөн амар байдаг юм…харин манай хүн өглөөний цайгүй бол муухай царайлчихдаг муу талтай (миний өнцгөөс харахад). 

7 гэхэд биеийн чилээ тайлагдаж, оюун санаа бүрэн гүйцэт сэрсэн тул өрөөндөө эргэн ирэхэд өглөөний цайндаа гарахад бэлэн хүн өмнөөс угтана.

Өнөөдрийн өглөөний цайны үеэр цус ойртолтын тухай сэдэв рүү орчихов. Үүнийг хөндөх болсон шалтгаан нь бид хоёр гол замаас холгүйхэн нэгэн газарт байнга шахуу орж оройн хоолоо иддэг юм. Тэнд аав, ээж, хүү гэсэн нэг гэр бүлийн 3 хүн ажиллана. Тэдний аав, хүү 2-ынх нь бие бялдар, нүдний харц, алхаа гишгээ, хэл яриа нь нэг л “зүгээргүй” харагдана, 100 хувь эрүүл гэхэд үнэхээр асуудалтай. Гэвч, тэд маш хөөрхөн ааштай, хоол нь амттай, үйлчилгээг сэтгэлд хүртэл үзүүлдэг сайхан хүмүүс.

Эрүүл ухаантай ч гэлээ бие организмын жаахан гажигтай учраас “цус ойртсон” байх магадлалтай гэх дүгнэлтэнд хүрэв.

“Италид ч гэсэн иймэрхүү үзэгдэл гарч байсаан, ялангуяа хүн ам цөөнтэй арлуудад..Тэгээд ийм байдлаас яаж гарсан гэхээр залуучууд нь хот суурин газар очиж боловсрол эзэмшин, гэр бүлтэй болоод эргэж ирэх. Нөгөөтэйгүүр, гаднаас ирж буй хүмүүсийг (жуулчид) авч үлдэх, бүр болохгүй бол эмэгтэйчүүддээ хүүхэд хийлгээд авах” гэхээр нь манайд ч гэсэн цөөн хүм амтай сумдууд болон цаачин иргэдэд тун ойрхон асуудал болсон хэмээн санаагаа хуваалцав.

Сүүлийн дөрвөн жил Хөвсгөлийн тайгийг зорьж очсоны хувьд “Содура” кинонд гардаг шиг “хар урц” хараагүй ч гэлээ нутгийн хүмүүсийн ярианаас энэхүү цус ойртолт гэх асуудал аль хэдийн ойртсоныг баттай сонссон юм.

Тайгын хөтөч болон морь малаараа бидэнд тусладаг нутгийн хүмүүс орчуулагч бид нарыг “за энэ удаа чамайг гүйлгэнээ” гээд л тоглоом хийнэ. Тэгэх болгонд нь “өчнөөн олон ирлээ ш дээ гүйлгэдэг бол аль хэзээний гүйгээд явчихаар болсоон” гэхээр “шинэ цагийнхны хүч жаахан муудсан гэхдээ яг л энэ удаа” хэмээн инээлдэнэ.

Хөвсгөл аймгийн Цагааннуур сум ойролцоогоор 1800 хүн амтай гэхэд үүний 300 орчим нь Баруун, Зүүн гэх хоёр тайгад хуваагдан аж төрөх 70 гаруй урцад байдаг. Миний ажиглалтаар бол тэд боломжийн амьдралтай хүмүүс ээ..зундаа жуулчдын нөлөөгөөр тодорхой орлоготой, жил тойрон төрөөс авах тэтгэмжтэй, хүүхдүүд нь цэцэрлэг, сургуульд явдаг, байгалийн баялагаа хүртчихдэг гэхээр гайгүй санагддаг.

Хэдийгээр, эдгээр хүмүүсийн аж төрөх газар нутгийг улсын тусгай хамгаалалттай бүсэд харьяалуулан цаа малаа бэлчээрлүүлэх, мод түлээгээ бэлтгэх зэргээр чөлөөтэй амьдрал ахуйгаа үргэлжлүүлэхэд нь саад учруулдаг болсон гэдэг ч нэн ховордсон зэрлэг ан амьтанг агнах, шинэ залуу модыг тайрч огтлохоос өгсүүлээд тэдний алс ирээдүйгээ харахгүй загнахыг нь өгшөөмөөргүй сонсогддог, заримдаа.

Мэдээж, “тэд” гэж онцлоод байлгүй алслагдсан газрын хүмүүст тулгардаг ажлын байр хомс, тогтмол орлогогүй, өсөж дэвших орчин, өөрийгөө хөгжүүлэх боломж байхгүй зэргээр олон хөлийн газартай харьцуулахад боломж, бололцоог тэгш хүртэх нөхцөл үнэндээ хязгаарлагдмал л даа…